İş kazası, işin yürütümü sırasında veya iş nedeniyle meydana gelen, çalışanın bedensel veya ruhsal zarar görmesine yol açan beklenmedik ve ani olaydır. İş kazası sonucu kişi geçici ya da kalıcı olarak iş göremez hale gelebilir, bazen ölümle sonuçlanabilir. Bu tür kazalar iş güvenliği ve iş sağlığı alanında önlenmesi gereken en önemli risklerdir.
İş kazası; “Sigortalının, işyerinde bulunduğu sırada veya işin yürütülmesi sırasında, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle veya işverenin emir ve talimatları doğrultusunda görev sırasında, işyerinde veya işverenin işyerinden başka bir yerde, iş nedeniyle geçirdiği ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen veya ruhen engelli hale getiren olaydır.”
Bu tanım, iş kazasının sadece işyerinde meydana gelmediğini, işverenin kontrolünde olan başka yerlerde de oluşabileceğini belirtir.
İş kazasının hukuki anlamda gerçekleşmesi için üç temel unsur vardır:
Sigortalı Olma: Kazaya uğrayan kişinin sosyal güvenlik kapsamında sigortalı olması gerekir.
Ani ve Beklenmedik Olma: Olayın aniden ortaya çıkması gerekir, uzun süreli hastalık iş kazası sayılmaz.
İşle İlişkili Olma: Kaza, işyerinde veya işin yürütümü sırasında veya iş nedeniyle meydana gelmelidir.
İş kazası sadece fiziki yaralanmaları kapsamaz. İş kazası sonucu ruhsal bozukluklar da iş kazası kapsamında değerlendirilebilir. Örneğin, iş yerinde yaşanan stres veya travmatik bir olay sonucu psikolojik rahatsızlık oluşabilir.
İş kazası aniden meydana gelirken, meslek hastalığı zamanla gelişir. Meslek hastalığı, işin yürütümü sırasında tehlikeli maddelere maruz kalma gibi durumlarla oluşan sağlık sorunlarıdır. İş kazası ise beklenmedik, ani bir olaydır.
İş kazası sonucu çalışan bedensel ya da ruhsal zarar görür. Bu zararlar; geçici iş göremezlik, sürekli iş göremezlik veya ölüm şeklinde olabilir. İş kazası sonucu ortaya çıkan zarar, hem çalışan hem de işveren açısından çeşitli hukuki ve ekonomik yükümlülükler doğurur.
İşveren, iş kazalarını önlemek için gerekli tüm tedbirleri almak zorundadır. İş güvenliği uzmanı bulundurmak, işçileri eğitmek, koruyucu ekipman sağlamak bu yükümlülüklerin başında gelir. İş kazası meydana geldiğinde ise işvereni, kazayı ilgili makamlara bildirme sorumluluğu vardır.
İş kazaları 3 iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) ve iş müfettişlerine bildirilmelidir. Bildirim yapılmazsa işveren idari para cezası ile karşılaşabilir. Kazanın doğru ve zamanında bildirilmesi, hem mağdurun haklarının korunması hem de iş güvenliği önlemlerinin artırılması açısından önemlidir.
İş kazası geçiren çalışan, tıbbi bakım ve tedavi hizmetlerinden ücretsiz yararlanır. Ayrıca, kaza nedeniyle geçici veya kalıcı iş göremezlik durumunda gelir kaybı için maddi tazminat alma hakkı vardır. Ölüm halinde ise yakınlarına ölüm geliri bağlanır.
İş kazaları Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından özel olarak ele alınır. İş kazası geçiren sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri veya ölüm geliri bağlanabilir. Bu haklar, iş kazasının niteliğine göre değişiklik gösterir.
İş kazası, iş hayatının önemli risklerinden biridir ve hem çalışan hem işveren için ciddi sonuçlar doğurur. Kanuni tanım ve mevzuatlar, iş kazalarının önlenmesi, bildirilmesi ve mağdurların haklarının korunması için rehberlik eder. Güvenli çalışma ortamı oluşturmak için iş kazalarının farkına varılması, önlenmesi ve etkilerinin azaltılması gerekir.